Per una politica delle lotte: Syriza, Podemos e noi / Για μια πολιτική των αγώνων: ο ΣΥΡΙΖΑ, το Ποδέμος και εμείς

Syriza-y-Podemos

Il 2014 si è chiuso con la mancata elezione del Presidente della Repubblica in Grecia, e dunque con la convocazione di elezioni politiche anticipate. E’ un passaggio politico di grande importanza, destinato a segnare un anno che, in Europa, si concluderà con le elezioni in Spagna (dove già a maggio si voterà per i municipi e le “autonomie”). E’ del tutto evidente che quelle greche non saranno semplici elezioni “nazionali”: le pesanti ingerenze del governo tedesco e della Commissione europea, destinate a intensificarsi nelle prossime settimane, mostrano chiaramente come in gioco vi sia l’assetto complessivo delle istituzioni europee, ridefinito in questi anni attraverso la gestione della crisi. La reazione della Borsa di Atene al semplice annuncio da parte di Samaras della decisione di anticipare le elezioni presidenziali il 9 dicembre, con un crollo superiore al 12%, aveva del resto già lasciato intendere quale sarebbe stato il ruolo di un altro attore fondamentale, ovvero del capitale finanziario.

In queste condizioni, la partita che si appresta a giocare Syriza è evidentemente complicata, e ci sembrano davvero un po’ ingenue le posizioni che all’interno della sinistra europea, magari ammantandosi di realismo politico, propongono scenari lineari di superamento del neoliberalismo e dell’austerity, attraverso un recupero della sovranità nazionale. Riteniamo piuttosto che nelle prossime scadenze elettorali in Grecia e in Spagna, soprattutto laddove le si consideri congiuntamente, si giochi un’occasione fondamentale per aprire nuovi spazi politici in Europa. E che dunque vada intanto sostenuto fino in fondo l’azzardo di Syriza, contribuendo in primo luogo a chiarire le condizioni perché una sua affermazione elettorale non si traduca, come troppe volte è accaduto nella storia della “sinistra”, in elemento di irrigidimento e di blocco ma inneschi piuttosto un movimento espansivo, tendenzialmente di naturacostituente.

Abbiamo sempre pensato e praticato la politica al di là del momento elettorale, guardando prima di tutto ai movimenti e alle lotte dei soggetti che si battono contro il dominio e contro lo sfruttamento. Continuiamo a farlo. Ma questo non ci impedisce di cogliere la rilevanza che specifiche elezioni possono avere dal punto di vista della lotta di classe. E’ stato così in molti Paesi latinoamericani nello scorso decennio, può esserlo di nuovo in Grecia e in Spagna – e dunque: in Europa – nel 2015. L’occasione che si presenta è quella di spezzare, insieme al bipolarismo tra Partito popolare e Partito socialista europeo, il dominio del pensiero unico, ovvero di quell’“estremismo di centro” che ha rappresentato la cornice politica della gestione della crisi in Europa in questi anni. All’interno di questa cornice si sono andati definendo scenari di stabilizzazione neo-conservatrice, di sostanziale approfondimento del neoliberalismo, radicalmente ostili alla conquista di nuovi spazi di libertà e uguaglianza. L’attacco alle condizioni di vita, cooperazione e lavoro è stato anzi particolarmente violento, in particolare (ma non soltanto) nei Paesi dell’Europa meridionale. E l’“estremismo di centro” ha finito per partorire il suo gemello meno presentabile in società: una pletora di destre “nazionali” spesso apertamente fasciste, che già introducono nel tessuto sociale elementi di violento disciplinamento e di nuova gerarchizzazione.

Questi processi e queste tendenze hanno un forte radicamento nelle società europee. Non sarà certo un’elezione a bloccarli: e tuttavia, il concatenamento tra le elezioni greche e quelle spagnole può aprire una breccia nella loro continuità, può determinare quello scarto di cui abbiamo bisogno per fare uscire le lotte di questi anni contro la austerity da una dimensione meramente “resistenziale”; per articolare finalmente la tensione alla riappropriazione di ricchezza e alla costruzione di nuove forme organizzative che le lotte hanno espresso in un programma costituente.

Non è questo ciò a cui puntano forze politiche come Syriza e Podemos, e pensiamo che sarebbe un errore misurarne l’azione da questo punto di vista. Tanto Syriza quanto Podemos (che restano forze molto diverse, sia dal punto di vista della cultura politica sia dal punto di vista della storia e del rapporto con i movimenti) parlano ormai esplicitamente della necessità di ricostruire un’ipotesi “socialdemocratica”. Intendiamo: puntano a definire un progetto riformista capace di fare i conti con la crisi ormai definitiva della socialdemocrazia storica e con le profonde trasformazioni tanto del capitale quanto del lavoro. Un esperimento in fondo analogo è in corso in Turingia, con l’ingresso della Linke accanto a SPD e verdi nel governo del Land. La cosa non ci scandalizza: la rottura dell’“estremismo di centro” non può che porre il problema della costruzione di un nuovo tessuto di mediazioni, dell’apertura di spazi in cui vivere e cooperare sia, per dirla in modo molto semplice, meno duro, meno doloroso e meno faticoso. Abbiamo spesso sottolineato le difficoltà strutturali che un simile progetto incontra a fronte delle logiche finanziarie ed “estrattive” del capitalismo contemporaneo. Ma il fatto stesso che venga messo in campo (tanto più sotto la spinta delle grandi lotte di questi anni in Grecia e in Spagna) ci sembra di per sé importante. E può determinare le condizioni per l’irruzione di nuovi movimenti, può contribuire a qualificare in termini più avanzati le lotte – ovvero a porre in modo esplicito la questione di una “politica delle lotte”. Può farlo: è su questo che si gioca la partita più importante.

Si dice in queste settimane, nel dibattito europeo, che si tratta di sconfiggere la paura e di “tornare a vincere”. Ne siamo convinti anche noi. A patto che “vincere” non si riduca all’affermazione elettorale di una forza di “sinistra” come Syriza (o “populista”, nel senso attribuito al termine da Ernesto Laclau, come Podemos). Già abbiamo detto quanto ci appaiano importanti gli esiti delle prossime elezioni greche e spagnole. E tanto Syriza quanto Podemos rappresentano novità significative nella misura in cui hanno saputo aprire (lo ripetiamo: sotto la spinta di grandi lotte) spazi politici nuovi, irriducibili ad antiche e ormai logore nomenclature. Ma è proprio l’esercizio di un rinnovato realismo politico che ci impedisce di pensare che l’esito di una tornata elettorale possa di per sé configurare una “vittoria”. Senza riprendere qui l’insieme delle riflessioni di questi anni sulla crisi della rappresentanza, sui processi di finanziarizzazione, sulle trasformazioni dello Stato all’interno della globalizzazione, i limiti posti oggi all’azione di governo – tanto più all’interno della UE – sono evidentissimi, e ne sono ben consapevoli gli stessi dirigenti più avvertiti di Syriza e Podemos.

Questi limiti non possono essere superati da un singolo partito, e tanto meno sulla base di una semplice rivendicazione di “sovranità nazionale”. Le tendenze all’irrigidimento e alla chiusura che da più parti vengono denunciate sia riguardo a Syriza sia riguardo a Podemos possono forse essere comprensibili tenendo presenti le urgenze e le necessità delle scadenze elettorali. Se si consolidassero, tuttavia, sarebbero catastrofiche. Quel che è necessario, al contrario, è un atteggiamentosperimentale di apertura verso la costruzione e il consolidamento di una nuova trama di contropoteri, di nuove istituzioni, di esperienze mature di auto-organizzazione sociale. E contemporaneamente deve imporsi la consapevolezza che lo scontro si gioca interamente a livello europeo: anche un’ipotetica azione di governo anti-austerity su scala nazionale non può che porsi l’obiettivo di rompere gli equilibri consolidati dalla gestione della crisi da parte delle istituzioni europee, di aprire nuovi spazi (ad esempio a partire da una negoziazione intransigente sul tema del debito) per l’irruzione di movimenti sociali radicali sul livello europeo.

E’ su questa duplice capacità di apertura, verso movimenti sociali capaci di produrre forme proprie di istituzionalità e verso la dimensione europea, che andrà valutata l’azione di forze come Syriza e Podemos nei prossimi mesi. Ed è del resto giocando su questo duplice crinale che gli stessi movimenti possono dare un contributo essenziale alla definizione di un programma e all’apertura di un processo costituente. Sono evidentemente temi che si propongono con urgenza anche in Italia, sulla base tra l’altro dell’esperienza e del percorso dello “sciopero sociale”: torneremo presto a parlarne. Su un programma costituente un nuovo terreno politico potrà essere guadagnato, andando oltre gli appelli all’indignazione e all’espressione della rabbia che, pur comprensibili, rischiano di essere lo specchio di una sostanziale impotenza politica.

Il 2015 sarà in Europa un buon anno se riusciremo a creare condizioni più avanzate per affrontare in una prospettiva costituente problemi antichi (come quello del rapporto tra partiti, sindacati e movimenti, l’internazionalismo, lo stesso rapporto tra riforme e rivoluzione) che si ripresentano oggi in forme radicalmente nuove. Una politica delle lotte sa riconoscere i problemi irrisolti e non li riprende se non per rinnovarne il tessuto: non è quello che avviene oggi in Europa?

di SANDRO MEZZADRA e TONI NEGRI

***

Για μια πολιτική των αγώνων: ο ΣΥΡΙΖΑ, το Ποδέμος και εμείς

Το 2014 έκλεισε με την αποτυχία εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας στην Ελλάδα, και άρα με την προκήρυξη πρόωρων εκλογών. Πρόκειται για μια εξέλιξη μεγάλης πολιτικής σημασίας, που μέλλει να σηματοδοτήσει μια χρονιά η οποία, στην Ευρώπη, θα κλείσει με εκλογές στην Ισπανία (όπου ήδη το Μάιο ψηφίζουν για τους δήμους και τις «αυτονομίες»). Και είναι αρκετά σαφές ότι οι ελληνικές εκλογές δεν θα είναι απλώς «εθνικές»: η χονδροειδείς παρεμβάσεις της γερμανικής κυβέρνησης και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που σίγουρα θα ενταθούν μέσα στις επόμενες εβδομάδες, δείχνουν σαφώς ότι μπαίνει στο παιχνίδι ολόκληρο το οπλοστάσιο των ευρωπαϊκών θεσμών, επαναπροσδιορισμένο τα τελευταία χρόνια μέσα απ’ τη διαχείριση της κρίσης. Άλλωστε η αντίδραση του Χρηματιστηρίου της Αθήνας, που έπεσε πάνω από 12% με την απλή αναγγελία της απόφασης Σαμαρά για πρόωρες προεδρικές εκλογές στις 9 Δεκεμβρίου, είχε ήδη δείξει ποιος θα ήταν ο ρόλος ενός άλλου βασικού παίκτη: του χρηματιστικού κεφαλαίου.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, το παιχνίδι που ετοιμάζεται να παίξει ο ΣΥΡΙΖΑ είναι προφανώς περίπλοκο, και ειλικρινά μας φαίνονται κάπως αφελείς –όσο και αν επενδύονται με έναν μανδύα πολιτικού ρεαλισμού- οι θέσεις που, στο εσωτερικό της ευρωπαϊκής αριστεράς, προτείνουν γραμμικά σενάρια υπέρβασης του νεοφιλελευθερισμού και της λιτότητας μέσα από μια ανάκτηση της εθνικής κυριαρχίας. Θεωρούμε αντίθετα ότι στις επόμενες εκλογές στην Ελλάδα και την Ισπανία, ειδικά εάν τις δούμε μαζί, παίζεται μια καθοριστική ευκαιρία για να ανοίξουμε νέους πολιτικούς χώρους στην Ευρώπη. Και γι’ αυτό εξάλλου στηρίζουμε μέχρι τέλους το στοίχημα του ΣΥΡΙΖΑ, και προσπαθούμε να συμβάλουμε σε αυτό κυρίως αποσαφηνίζοντας τις προϋποθέσεις ώστε η εκλογική επιτυχία του να μην οδηγήσει, όπως πολύ συχνά συνέβη στην ιστορία της «αριστεράς», σε σκλήρυνση και μπλοκάρισμα, αλλά αντίθετα να πυροδοτήσει μια εκτατική κίνηση, δυνητικά συντακτικού χαρακτήρα.

Πάντoτε σκεπτόμασταν και ασκούσαμε την πολιτική πέρα από την εκλογική στιγμή, με το βλέμμα πρώτα απ’ όλα στα κινήματα και τους αγώνες όσων παλεύουν ενάντια στην κυριαρχία και την εκμετάλλευση. Και αυτό θα συνεχίσουμε να κάνουμε. Αλλά αυτό δεν μας εμποδίζει να δούμε τη σημασία που μπορεί να έχουν συγκεκριμένες εκλογικές αναμετρήσεις από την άποψη της ταξικής πάλης. Έτσι συνέβη σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής κατά την τελευταία δεκαετία, και μπορεί να ξανασυμβεί στην Ελλάδα και την Ισπανία –και άρα: στην Ευρώπη- το 2015.

Η ευκαιρία που παρουσιάζεται είναι σπάσουμε, μαζί με το διπολισμό μεταξύ Λαϊκού και Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος, και την κυριαρχία της ενιαίας σκέψης, δηλαδή αυτού του «εξτρεμισμού του κέντρου» που αποτέλεσε το πλαίσιο πολιτικής για τη διαχείριση της κρίσης στην Ευρώπη όλα αυτά τα χρόνια. Στο εσωτερικό αυτού του πλαισίου αναπτύσσονται σενάρια νεο-συντηρητικής σταθεροποίησης και ουσιαστικής εμβάθυνσης του νεοφιλελευθερισμού, τα οποία είναι ριζικά εχθρικά προς την κατάκτηση νέων χώρων ελευθερίας και ισότητας. Η επίθεση στις συνθήκες ζωής, συνεργασίας και εργασίας ήταν πραγματικά ιδιαίτερα βίαιη, ειδικά (αλλά όχι μόνο) στις χώρες της νότιας Ευρώπης. Και ο «εξτρεμισμός του κέντρου» κατέληξε να γεννήσει το δίδυμο αδελφάκι του, που αυτό είναι λιγότερο ευπαρουσίαστο στην κοινωνία: μια πληθώρα από «εθνικές» δεξιές, συχνά ανοιχτά φασιστικές, που ήδη εισάγουν στον κοινωνικό ιστό στοιχεία βίαιης πειθάρχησης και νέας ιεράρχησης.

Αυτές οι διαδικασίες και αυτές οι τάσεις έχουν ισχυρές ρίζες στις ευρωπαϊκές κοινωνίες· ασφαλώς δεν θα τις σταματήσουν οι εκλογές. Και όμως, οι διαδοχικές εκλογές στην Ελλάδα και την Ισπανία μπορούν να ανοίξουν ένα ρήγμα στην συνέχειά τους, μπορούν να δημιουργήσουν εκείνο το χάσμα που έχουμε ανάγκη για να βγάλουμε τους αγώνες κατά της λιτότητας από μια απλή διάσταση «αντίστασης»· να συναρθρώσουμε επιτέλους τις τάσεις επανοικειοποίησης του πλούτου και οικοδόμησης νέων οργανωτικών μορφών, τις οποίες εξέφρασαν οι αγώνες, σε ένα συντακτικό πρόγραμμα.

Πολιτικές δυνάμεις όπως ο ΣΥΡΙΖΑ και το Ποδέμος δεν κατατείνουν σε αυτό, και πιστεύουμε ότι θα ήταν λάθος να κρίνουμε τη δράση τους από αυτή την άποψη. Τόσο ο ΣΥΡΙΖΑ όσο και το Ποδέμος (τα οποία παραμένουν πολύ διαφορετικές δυνάμεις, από άποψη τόσο πολιτικής κουλτούρας όσο και ιστορίας και σχέσης με τα κινήματα), μιλούν πλέον ρητά για την ανάγκη να οικοδομηθεί μια υπόθεση «σοσιαλδημοκρατική». Εννοούμε: τείνουν να ορίσουν ένα ρεφορμιστικό πρόγραμμα που να μπορεί να αναμετρηθεί με την οριστική πλέον κρίση της ιστορικής σοσιαλδημοκρατίας και τους βαθείς μετασχηματισμούς τόσο του κεφαλαίου όσο και της εργασίας. Ένα ανάλογο πείραμα βρίσκεται κατ’ ουσίαν σε εξέλιξη στη Θουριγγία, με την είσοδο της Linke δίπλα στο SPD και τους Πράσινους στην κυβέρνηση του ομόσπονδου κράτους. Αυτό δεν το θεωρούμε σκάνδαλο: η διάρρηξη του «κεντρώου εξτρεμισμού» δεν μπορεί παρά να εγείρει το θέμα της συγκρότησης ενός νέου ιστού διαμεσολαβήσεων, ενός ανοίγματος χώρων στους οποίους, για να το θέσουμε πολύ απλά, να είναι λιγότερο σκληρό, λιγότερο επώδυνο και λιγότερο κουραστικό να ζούμε και να εργαζόμαστε μαζί.

Έχουμε συχνά υπογραμμίσει τις δομικές δυσκολίες που συναντά ένα τέτοιο σχέδιο απέναντι στις χρηματιστικές και «εξορυκτικές» λογικές του σύγχρονου καπιταλισμού. Αλλά το ίδιο το γεγονός ότι διατυπώνεται (ειδικά υπό την πίεση των μεγάλων αγώνων των τελευταίων ετών στην Ελλάδα και την Ισπανία), μας φαίνεται σημαντικό από μόνο του. Αυτό μπορεί να καθορίσει τις προϋποθέσεις για την έκρηξη νέων κινημάτων, μπορεί να συμβάλει ώστε να διατυπωθούν με πιο προχωρημένους όρους οι αγώνες –ή να τεθεί ρητά το ζήτημα μιας «πολιτικής των αγώνων». Είναι εφικτό: πάνω σε αυτό παίζεται το πιο σημαντικό παιχνίδι.

Λέγεται κατά τις τελευταίες εβδομάδες, στην ευρωπαϊκή συζήτηση, ότι το ζητούμενο είναι να νικήσουμε τον φόβο και «να επιστρέψουμε στις νίκες.» Και εμείς το πιστεύουμε. Με τη διευκρίνιση ότι η «νίκη» δεν συνίσταται απλώς στην εκλογική επιβεβαίωση μιας δύναμης «αριστερής» όπως ο ΣΥΡΙΖΑ (ή «λαϊκιστικής», με την έννοια που δίνει στον όρο ο Eρνέστο Λακλάου, όπως το Ποδέμος). Έχουμε ήδη πει πόσο σημαντικά μας φαίνονται τα αποτελέσματα των προσεχών ελληνικών και ισπανικών εκλογών. Και τόσο ο ΣΥΡΙΖΑ όσο και το Ποδέμος κομίζουν σημαντικά νέα στοιχεία, στο βαθμό που έχουν τη δυνατότητα να ανοίξουν (επαναλαμβάνουμε: υπό την πίεση μεγάλων αγώνων) νέους πολιτικούς χώρους, μη αναγώγιμους σε παλιές και φθαρμένες ονοματολογίες. Αλλά είναι ακριβώς ένας ανανεωμένος πολιτικός ρεαλισμός που μας επιβάλλει να μην θεωρήσουμε ως «νίκη» το αποτέλεσμα μιας εκλογικής αναμέτρησης από μόνο του. Χωρίς να επαναλάβουμε εδώ το σύνολο των προβληματισμών που διατυπώσαμε όλα αυτά τα χρόνια για την κρίση της αντιπροσώπευσης, τις διαδικασίες χρηματιστικοποίησης ή τους μετασχηματισμούς του κράτους εντός της παγκοσμιοποίησης, νομίζουμε ότι τα όρια που συναντά σήμερα η κυβερνητική δράση –ιδίως μέσα στην ΕΕ- είναι πολύ εμφανή, και αυτό το γνωρίζουν πολύ καλά και οι ίδιοι οι πλέον ενήμεροι ιθύνοντες του ΣΥΡΙΖΑ και του Ποδέμος.

Τα όρια αυτά δεν μπορούν να ξεπεραστούν από ένα μόνο κόμμα, πολύ λιγότερο στη βάση μιας απλής διεκδίκησης της «εθνικής κυριαρχίας». Οι τάσεις προς σκλήρυνση και προς κλείσιμο, που από πολλές μεριές καταγγέλλονται όσον αφορά είτε τον ΣΥΡΙΖΑ είτε το Ποδέμος, είναι ίσως κατανοητές αν λάβουμε υπόψη τις επείγουσες ανάγκες των εκλογικών προθεσμιών. Εάν παγιωθούν, ωστόσο, θα ήταν καταστροφικές. Αυτό που χρειάζεται, αντιθέτως, είναι μία πειραματική προσέγγιση ανοίγματος απέναντι στην οικοδόμηση και την παγίωση ενός νέου ιστού αντιεξουσιών, νέων θεσμών, ώριμων πειραμάτων κοινωνικής αυτο-οργάνωσης. Και ταυτόχρονα πρέπει να γίνει συνείδηση ότι η μάχη παίζεται εξ ολοκλήρου σε ευρωπαϊκό επίπεδο: ακόμη και μια υποθετική κυβερνητική δράση κατά της λιτότητας σε εθνικό επίπεδο δεν μπορεί παρά να θέτει ως στόχο τη διάρρηξη των ισορροπιών που έχουν εδραιωθεί μέσα από τη διαχείριση της κρίσης εκ μέρους των ευρωπαϊκών οργάνων, τη διάνοιξη νέων χώρων (για παράδειγμα ξεκινώντας από μια αδιάλλακτη διαπραγμάτευση για το θέμα του χρέους) για την εισβολή ριζοσπαστικών κοινωνικών κινημάτων σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Και με βάση αυτή τη διπλή ικανότητα ανοίγματος προς κοινωνικά κινήματα ικανά να παράγουν τις δικές τους μορφές θεσμοθέτησης, αφενός, και προς την ευρωπαϊκή διάσταση αφετέρου, είναι που θα αξιολογηθεί κατά τους προσεχείς μήνες η δράση δυνάμεων όπως ο ΣΥΡΙΖΑ και το Ποδέμος. Άλλωστε, ισορροπώντας σε αυτή τη διπλή κορυφογραμμή μπορούν τα ίδια τα κινήματα να συνεισφέρουν σημαντικά στον καθορισμό ενός προγράμματος και την έναρξη μιας συντακτικής διαδικασίας. Πρόκειται προφανώς για θέματα που τίθενται με επείγοντα τρόπο και στην Ιταλία, με βάση, μεταξύ άλλων, την πείρα και τη διαδρομή της «κοινωνικής απεργίας»: θα επανέλθουμε σύντομα στο ζήτημα αυτό. Σε ένα συντακτικό πρόγραμμα, μπορούμε να κατακτήσουμε νέο πολιτικό έδαφος πηγαίνοντας πέρα από εκκλήσεις προς αγανάκτηση και έκφραση θυμού, οι οποίες, αν και κατανοητές, ενδέχεται να αντανακλούν επί της ουσίας μια πολιτική ανημπόρια.

Το 2015 θα είναι μια καλή χρονιά στην Ευρώπη, αν μπορέσουμε να δημιουργήσουμε πιο προωθημένους όρους για να αντιμετωπίσουμε σε μια συντακτικού τύπου οπτική παλιά προβλήματα (όπως η σχέση μεταξύ κομμάτων , συνδικάτων και κινημάτων, ο διεθνισμός, η ίδια η σχέση μεταξύ μεταρρύθμισης και επανάστασης) που επανεμφανίζονται σήμερα με ριζικά νέες μορφές. Μια πολιτική των αγώνων μπορεί να αναγνωρίζει τα ανεπίλυτα προβλήματα, και δεν ξαναασχολείται μ’ αυτά παρά μόνο για να ανανεώσει την υφή τους: αυτό δεν συμβαίνει σήμερα στην Ευρώπη;

των Σάντρο Μετζάντρα και Τόνι Νέγκρι

Lascia una risposta

L'indirizzo email non verrà pubblicato. I campi obbligatori sono contrassegnati *


otto × 1 =